Khi nào hai cách nói là hai phương ngữ của một ngôn ngữ, và khi nào chúng là hai ngôn ngữ riêng? Câu hỏi này nghe kỹ thuật nhưng nó không có câu trả lời thuần ngôn ngữ học, và đó là một trong những điều đáng ngạc nhiên nhất của lĩnh vực.
- Tiêu chí hay được thử nhất là khả năng hiểu nhau, nhưng nó không đủ.
- Có những cách nói được gọi là ngôn ngữ riêng dù người nói hiểu nhau khá tốt.
- Có những cách nói được gọi là phương ngữ dù người nói gần như không hiểu nhau.
- Điều quyết định trong thực tế thường là yếu tố lịch sử và hành chính.
Ba tiêu chí thường được thử
Ba tiêu chí dưới đây đều được đề xuất và đều gặp trường hợp không khớp. Tiêu chí thứ nhất trực quan nhất nhưng có hai vấn đề: khả năng hiểu nhau là chuyện mức độ chứ không phải có hoặc không, và nó có thể không đối xứng — người nói cách này hiểu cách kia nhiều hơn chiều ngược lại.
Vì sao không có tiêu chí thuần ngôn ngữ học
Các cách nói trong một vùng thường tạo thành một dải liên tục: hai làng cạnh nhau nói gần giống nhau, và mức khác biệt tăng dần theo khoảng cách, tới mức hai đầu của dải không hiểu nhau. Trong một dải như vậy, không có điểm nào tự nhiên để đặt ranh giới — mọi ranh giới đều là do người ta vạch ra. Vì vậy trong thực tế, việc một cách nói được coi là ngôn ngữ riêng hay phương ngữ thường được quyết định bởi các yếu tố lịch sử và hành chính: có chuẩn viết riêng hay không, có được dạy trong trường không, và có ranh giới hành chính nào trùng với nó không. Đây là quan sát được ghi nhận rộng rãi trong ngôn ngữ học chứ không phải một quan điểm gây tranh cãi.
Ý nghĩa của điều này
Bốn điều dưới đây theo từ quan sát trên. Điều thứ hai quan trọng về mặt thái độ: vì ranh giới không dựa trên tiêu chí ngôn ngữ học, việc một cách nói được gọi là phương ngữ không nói lên gì về mức độ phức tạp hay đầy đủ của nó.
Sai lầm thường gặp
- Coi việc một cách nói được gọi là phương ngữ như đánh giá về giá trị của nó.
- Tin rằng có một tiêu chí khách quan phân biệt ngôn ngữ với phương ngữ.
- Trích một con số về số ngôn ngữ trên thế giới mà không nói nó dựa trên cách đếm nào.
Câu hỏi thường gặp
Vậy con số về số ngôn ngữ trên thế giới có ý nghĩa không?
Có ý nghĩa tương đối, và mọi con số đều đi kèm một cách phân loại cụ thể. Đây là lý do các nguồn khác nhau đưa ra những con số khác nhau khá đáng kể.
Khả năng hiểu nhau không đối xứng nghĩa là sao?
Là người nói cách A hiểu cách B nhiều hơn chiều ngược lại, thường vì họ tiếp xúc với cách B nhiều hơn. Đây là hiện tượng có thật và nó khiến tiêu chí hiểu nhau càng khó áp dụng.
Ai quyết định một cách nói là ngôn ngữ hay phương ngữ?
Trong thực tế thường là kết quả của các quá trình lịch sử và hành chính, chứ không phải một quyết định của giới ngôn ngữ học. Các nhà nghiên cứu mô tả các cách nói chứ ít khi phân xử ranh giới.
Dải liên tục các cách nói là gì?
Là tình huống mà các cách nói thay đổi dần theo khoảng cách địa lý, không có ranh giới rõ giữa các vùng lân cận. Đây là mẫu rất phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới.