Nếu mọi ngôn ngữ đều thay đổi liên tục, thì việc các cộng đồng khác nhau phát triển những cách nói khác nhau là hệ quả tất yếu. Ba cơ chế dưới đây giải thích quá trình này.
- Biến đổi ngôn ngữ diễn ra ở từng cộng đồng và không lan đều khắp nơi.
- Càng ít tiếp xúc giữa các cộng đồng thì càng phân hóa nhanh.
- Địa hình, khoảng cách và ranh giới xã hội đều ảnh hưởng.
- Ngược lại, tiếp xúc nhiều và chuẩn chung làm chậm phân hóa.
Ba cơ chế chính
Ba cơ chế dưới đây hoạt động cùng lúc. Cơ chế thứ nhất là cơ bản nhất: một thay đổi ngôn ngữ bắt đầu ở một nơi và lan ra theo mạng lưới tiếp xúc, nên nó dừng lại ở những ranh giới mà tiếp xúc trở nên thưa thớt.
Điều gì đẩy nhanh và điều gì làm chậm phân hóa
Hai cột dưới đây cho thấy các yếu tố tác động ngược chiều nhau. Điểm đáng chú ý ở cột thứ hai: truyền thông chung và giáo dục theo một chuẩn có tác dụng làm chậm phân hóa đáng kể, và đây là lý do nhiều ngôn ngữ hiện nay phân hóa chậm hơn so với các thời kỳ trước.
Vì sao đây là quá trình tự nhiên
Phân hóa thành phương ngữ không phải dấu hiệu ngôn ngữ đang hỏng mà là hệ quả trực tiếp của việc ngôn ngữ sống thì thay đổi. Nếu một ngôn ngữ được dùng bởi các cộng đồng phân tán, và nếu ngôn ngữ thay đổi liên tục, thì các cộng đồng nhất định sẽ thay đổi theo những hướng khác nhau. Điều duy nhất ngăn được điều đó là tiếp xúc thường xuyên giữa các cộng đồng — và ngay cả khi có tiếp xúc thì sự phân hóa vẫn diễn ra, chỉ chậm hơn. Đây cũng là cơ chế đằng sau việc một ngôn ngữ tách thành nhiều ngôn ngữ qua thời gian rất dài.
Sai lầm thường gặp
- Coi sự tồn tại của phương ngữ là dấu hiệu ngôn ngữ đang phân rã.
- Cho rằng phương ngữ hình thành do người ta nói không chuẩn.
- Bỏ qua vai trò của truyền thông và giáo dục trong việc làm chậm phân hóa.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thông có làm các phương ngữ biến mất không?
Nó làm chậm phân hóa và làm tăng mức hiểu nhau, nhưng các nghiên cứu cho thấy nó không xóa được khác biệt vùng miền. Bản sắc địa phương cũng là yếu tố duy trì phương ngữ.
Phương ngữ mới có còn hình thành không?
Có, và các nghiên cứu ghi nhận sự hình thành của những cách nói riêng ở các cộng đồng mới, chẳng hạn ở các đô thị có nhiều nhóm dân cư khác nhau.
Bao lâu thì hai phương ngữ thành hai ngôn ngữ?
Không có mốc cụ thể vì bản thân ranh giới đó không dựa trên tiêu chí ngôn ngữ học. Quá trình phân hóa tới mức không hiểu nhau thường tính bằng nhiều thế kỷ.
Vì sao vùng núi thường có nhiều phương ngữ hơn?
Vì địa hình chia cắt làm giảm tiếp xúc giữa các cộng đồng, và ít tiếp xúc thì phân hóa nhanh hơn. Đây là mẫu được ghi nhận ở nhiều nơi trên thế giới.