Bạn không nói với sếp giống như nói với bạn thân, và điều đó không phải là thiếu nhất quán mà là một khả năng phức tạp. Việc điều chỉnh này diễn ra gần như hoàn toàn tự động ở tiếng mẹ đẻ, và đó là lý do nó khó với ngoại ngữ.
- Bốn yếu tố quyết định: người nghe, bối cảnh, chủ đề, và mục đích.
- Việc điều chỉnh diễn ra tự động ở tiếng mẹ đẻ nên ta không nhận ra nó phức tạp.
- Với ngoại ngữ, khả năng này phải học riêng và thường tới sau cùng.
- Đây là một trong những lý do người học nghe không tự nhiên dù ngữ pháp đúng.
Bốn yếu tố quyết định
Bốn yếu tố dưới đây tác động cùng lúc. Yếu tố thứ nhất mạnh nhất: cách bạn nói thay đổi rõ nhất theo việc bạn đang nói với ai, và sự điều chỉnh này bắt đầu ngay trước khi bạn nói câu đầu tiên.
Vì sao khả năng này khó với ngoại ngữ
Ở tiếng mẹ đẻ, bạn tích lũy khả năng điều chỉnh qua hàng chục nghìn tình huống từ nhỏ, và nó vận hành mà bạn không phải nghĩ. Với ngoại ngữ, hai vấn đề xuất hiện. Thứ nhất, bạn thường học chỉ một mức — mức trong sách giáo trình, vốn nghiêng về trang trọng vừa phải — nên bạn không có sẵn các lựa chọn khác. Thứ hai, ngay cả khi biết nhiều cách nói, việc chọn đúng mức trong thời gian thực đòi hỏi cảm giác về bối cảnh mà chỉ tiếp xúc lâu dài mới cho được. Đây là lý do người học có ngữ pháp rất tốt vẫn có thể nghe cứng hoặc suồng sã không đúng chỗ.
Ý nghĩa với người học
Bốn điều dưới đây là ứng dụng thực tế. Điều thứ hai đáng chú ý và ít người làm có ý thức: khi học một cách nói mới, hãy để ý xem ai nói nó và trong hoàn cảnh nào — thông tin đó quan trọng ngang với chính nghĩa của nó.
Sai lầm thường gặp
- Chỉ học một mức trang trọng rồi dùng nó trong mọi tình huống.
- Học cách nói suồng sã từ phim rồi dùng trong bối cảnh công việc.
- Coi việc mình nghe chưa tự nhiên là vấn đề về ngữ pháp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một cách nói thuộc mức nào?
Để ý ai nói nó và trong hoàn cảnh nào. Từ điển có nhãn phong cách cũng cho biết một phần, và với những cách nói bạn định dùng nhiều thì đáng hỏi người bản ngữ.
Người học nên nghiêng về mức nào?
Mức trang trọng vừa phải là lựa chọn an toàn khi bạn chưa chắc, vì trang trọng hơn cần thiết chỉ hơi xa cách còn suồng sã sai chỗ thì gây khó xử.
Bao lâu thì nắm được khả năng này?
Đây là phần tiếp tục phát triển suốt nhiều năm và không có mốc kết thúc. Nó tiến theo lượng tiếp xúc với các loại tình huống khác nhau.
Vì sao học từ phim dễ sai mức?
Vì phim thường dùng ngôn ngữ đời thường hoặc ngôn ngữ đặc thù cho tình huống trong phim, và người học khó nhận ra cách nói nào phù hợp với bối cảnh nào ngoài đời.