Đánh giá về giọng và cách nói vùng miền tồn tại ở gần như mọi xã hội. Ngôn ngữ học có một quan điểm rõ về vấn đề này, và bài viết trình bày quan điểm đó cùng với vai trò riêng của chuẩn chung.
- Không có phương ngữ nào kém hoàn thiện hơn phương ngữ nào về mặt hệ thống.
- Đánh giá về cách nói thường phản ánh thái độ với người nói chứ không phản ánh ngôn ngữ.
- Mọi phương ngữ đều có quy tắc riêng nhất quán.
- Chuẩn chung vẫn có vai trò trong giáo dục và văn bản chính thức.
Quan điểm của ngôn ngữ học và cơ sở
Quan điểm là mọi phương ngữ đều là hệ thống đầy đủ, và nó dựa trên quan sát chứ không phải trên lập trường về giá trị. Ba cơ sở: mỗi phương ngữ có quy tắc riêng nhất quán mà người nói tuân theo một cách vô thức; mỗi phương ngữ diễn đạt được mọi điều cộng đồng cần diễn đạt; và những đặc điểm bị coi là kém chuẩn ở phương ngữ này thường lại là chuẩn ở phương ngữ khác hoặc ở một giai đoạn lịch sử khác. Khi mô tả một phương ngữ một cách có hệ thống, các nhà nghiên cứu tìm thấy quy tắc chứ không tìm thấy sự tùy tiện.
Vì sao đánh giá về cách nói lại phổ biến
Ba lý do dưới đây đã được nghiên cứu trong ngôn ngữ học xã hội. Lý do thứ nhất là cơ chế cốt lõi: đánh giá về một cách nói thường phản ánh vị thế xã hội của nhóm người nói nó, chứ không phản ánh đặc điểm của bản thân cách nói — bằng chứng là cùng một đặc điểm ngôn ngữ có thể được đánh giá tích cực ở nhóm này và tiêu cực ở nhóm khác.
Vì sao chuẩn chung vẫn có vai trò
Việc mọi phương ngữ đều là hệ thống đầy đủ không có nghĩa là chuẩn chung vô nghĩa. Một chuẩn chung mang lại lợi ích thật: nó cho phép giao tiếp thuận lợi giữa các vùng, làm cho văn bản chính thức được hiểu thống nhất, và cho việc dạy học một căn cứ. Việc dạy trẻ dùng được chuẩn viết là hợp lý và có ích cho chính các em. Điều mà ngôn ngữ học nói là hai chuyện nên tách bạch: dạy một quy ước phù hợp bối cảnh trang trọng là một chuyện, còn coi cách nói ở nhà của trẻ là sai hoặc kém là chuyện khác — và chuyện thứ hai không có cơ sở, đồng thời có thể ảnh hưởng tới thái độ của trẻ với chính cộng đồng mình.
Sai lầm thường gặp
- Coi cách nói khác chuẩn viết là nói sai thay vì là hệ thống khác.
- Suy đoán về năng lực hoặc trình độ của một người từ giọng của họ.
- Kết luận rằng vì mọi phương ngữ bình đẳng nên việc dạy chuẩn viết là vô nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Dạy trẻ nói chuẩn có nên không?
Việc giúp trẻ dùng được chuẩn viết trong bối cảnh trang trọng là có ích cho chính các em. Điều nên tránh là truyền đạt rằng cách nói ở nhà của trẻ là sai, vì điều đó không đúng và có thể ảnh hưởng tới thái độ của trẻ.
Vì sao cùng một giọng lại được đánh giá khác nhau?
Vì đánh giá thường phản ánh vị thế xã hội của nhóm nói giọng đó chứ không phải đặc điểm ngôn ngữ. Đây là kết quả được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội.
Người học ngoại ngữ nên chú ý gì?
Nên biết rằng giọng của bạn không cần giống người bản ngữ, chỉ cần đủ rõ. Và nên tránh mang theo định kiến về các biến thể khi tiếp xúc với người từ các vùng khác nhau.
Nói được nhiều biến thể có lợi không?
Nhiều người trong các cộng đồng đa dạng chuyển đổi giữa cách nói ở nhà và cách nói trong bối cảnh trang trọng một cách tự nhiên. Đây là một khả năng chứ không phải vấn đề.