Ý tưởng rằng ngôn ngữ bạn nói ảnh hưởng tới cách bạn nghĩ rất hấp dẫn và được viết lại rất nhiều. Nhưng có hai phiên bản rất khác nhau của ý tưởng này, và việc gộp chúng lại là nguồn của phần lớn hiểu nhầm.
- Phiên bản mạnh cho rằng ngôn ngữ quyết định tư duy và giới hạn những gì ta nghĩ được.
- Phiên bản mạnh không được ủng hộ trong nghiên cứu hiện nay.
- Phiên bản yếu cho rằng ngôn ngữ ảnh hưởng tới một số khía cạnh của nhận thức.
- Phiên bản yếu có bằng chứng ở một số mảng, với hiệu ứng thường nhỏ và cụ thể.
Hai phiên bản của câu hỏi
Hai phiên bản dưới đây khác nhau về mức độ rất lớn. Phiên bản thứ nhất là thứ được viết lại nhiều nhất trong bài phổ thông và cũng là thứ không được ủng hộ: nếu ngôn ngữ giới hạn tư duy thì người ta không thể nghĩ về khái niệm mà ngôn ngữ mình không có từ, và điều đó mâu thuẫn với việc chúng ta liên tục học khái niệm mới và tạo từ mới cho chúng.
Bằng chứng cho phiên bản yếu trông thế nào
Các nghiên cứu ủng hộ phiên bản yếu thường tìm thấy những hiệu ứng khá cụ thể và có quy mô vừa phải: người nói các ngôn ngữ khác nhau có thể phân loại hoặc ghi nhớ một số loại thông tin hơi khác nhau, đặc biệt ở những mảng mà ngôn ngữ của họ bắt buộc phải đánh dấu một thông tin nào đó. Điểm quan trọng cần nhớ khi đọc các kết quả này: chúng cho thấy ngôn ngữ có thể ảnh hưởng tới việc bạn chú ý tới điều gì và ghi nhớ điều gì, chứ không cho thấy bạn không nghĩ được về những thứ ngôn ngữ mình không đánh dấu. Đây là khác biệt lớn mà các bài viết lại thường bỏ mất.
Cách đọc tài liệu về chủ đề này
Bốn lưu ý dưới đây đặc biệt cần với chủ đề này. Lưu ý thứ nhất quan trọng nhất: khi gặp một khẳng định về ngôn ngữ và tư duy, hãy xác định nó thuộc phiên bản nào — phần lớn các khẳng định gây sốc thuộc phiên bản mạnh và không có cơ sở.
Sai lầm thường gặp
- Trích một kết quả về phiên bản yếu để hậu thuẫn cho khẳng định thuộc phiên bản mạnh.
- Kết luận rằng người nói một ngôn ngữ không nghĩ được về điều gì đó.
- Dùng chủ đề này để đưa ra nhận xét về khả năng tư duy của một cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Vậy học ngoại ngữ có thay đổi cách nghĩ không?
Học ngoại ngữ chắc chắn mở rộng hiểu biết và cho bạn thấy những cách tổ chức thông tin khác. Nhưng đó khác với khẳng định rằng ngôn ngữ quyết định tư duy, và các khẳng định mạnh về điều này nên được đọc dè dặt.
Vì sao chủ đề này bị phóng đại nhiều tới vậy?
Vì nó hấp dẫn và dễ kể thành câu chuyện thú vị. Ngoài ra các ví dụ về ngôn ngữ xa lạ khó kiểm chứng nên chúng được lặp lại nhiều lần mà ít ai đối chiếu với nguồn gốc.
Phiên bản mạnh bị bác bỏ bằng cách nào?
Chủ yếu bằng quan sát rằng người ta học được khái niệm mới mà ngôn ngữ mình chưa có từ, và tạo ra từ mới cho chúng. Nếu ngôn ngữ giới hạn tư duy thì điều đó không xảy ra được.
Có chủ đề nào trong phiên bản yếu được đồng thuận hơn?
Các nghiên cứu về những mảng mà ngôn ngữ bắt buộc đánh dấu một thông tin thường cho kết quả ổn định hơn. Nhưng ngay cả ở đó thì hiệu ứng cũng thường nhỏ.