Ở gần như mọi thời kỳ và mọi ngôn ngữ đều có người cho rằng ngôn ngữ đang xuống cấp so với trước. Ngôn ngữ học có một quan điểm khá rõ về câu hỏi này, và bài viết trình bày cả quan điểm đó lẫn lý do mối quan tâm về chuẩn mực vẫn có giá trị riêng.
- Quan điểm phổ biến trong ngôn ngữ học là ngôn ngữ thay đổi chứ không suy thoái.
- Cơ sở là mọi ngôn ngữ đều duy trì khả năng biểu đạt đầy đủ qua các thay đổi.
- Cảm giác xuống cấp lặp lại ở mọi thế hệ được ghi nhận trong lịch sử.
- Nhưng mối quan tâm về chuẩn mực trong giáo dục và văn bản chính thức vẫn có giá trị riêng.
Quan điểm trong ngôn ngữ học và cơ sở của nó
Quan điểm phổ biến là ngôn ngữ thay đổi chứ không suy thoái, và nó dựa trên ba quan sát. Thứ nhất, khi một hình thức mất đi thì ngôn ngữ luôn có cách khác để diễn đạt cùng nội dung — không có ngôn ngữ nào mất khả năng nói về điều gì đó do biến đổi. Thứ hai, những thay đổi bị coi là xuống cấp ở một thời kỳ thường trở thành chuẩn mực ở thời kỳ sau, và khi đó không ai coi chúng là vấn đề nữa. Thứ ba, các ghi chép lịch sử cho thấy lời than phiền về sự xuống cấp của ngôn ngữ xuất hiện ở gần như mọi thế hệ có tư liệu, kể cả những thời kỳ mà ngày nay được coi là mẫu mực.
Vì sao cảm giác xuống cấp lại phổ biến tới vậy
Ba lý do dưới đây giải thích hiện tượng. Lý do thứ nhất mang tính tâm lý và khá phổ quát: chúng ta học ngôn ngữ ở một giai đoạn của đời và có xu hướng coi trạng thái đó là chuẩn, nên mọi thay đổi sau đó đều được cảm nhận như sự lệch chuẩn.
Vì sao mối quan tâm về chuẩn mực vẫn có giá trị
Việc ngôn ngữ không suy thoái không có nghĩa là mọi mối quan tâm về chuẩn mực đều vô căn cứ. Có một chuẩn chung mang lại lợi ích thật: nó giúp giao tiếp giữa các vùng miền, giúp văn bản chính thức được hiểu thống nhất, và giúp việc dạy học có căn cứ. Việc một cách nói được coi là chuẩn mực trong bối cảnh trang trọng là một quy ước xã hội có ích, và việc dạy chuẩn mực đó cho người học là hợp lý. Điều mà ngôn ngữ học nói là chuẩn mực nên được hiểu như quy ước phù hợp bối cảnh chứ không phải như thước đo đúng sai tuyệt đối — và rằng những cách nói không theo chuẩn không phải là dấu hiệu ngôn ngữ đang hỏng.
Sai lầm thường gặp
- Coi mọi thay đổi mới là dấu hiệu ngôn ngữ đang xuống cấp.
- Đánh giá con người dựa trên cách nói của họ.
- Kết luận rằng vì ngôn ngữ không suy thoái nên việc dạy chuẩn mực là vô nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Vậy có nên sửa cách nói của người khác không?
Trong vai trò dạy học hoặc biên tập thì việc hướng tới chuẩn mực là hợp lý và có ích. Trong giao tiếp thông thường thì việc sửa cách nói của người khác thường không được đón nhận và cũng ít tác dụng.
Ngôn ngữ nói của giới trẻ có đáng lo không?
Các nghiên cứu về biến đổi ngôn ngữ cho thấy mẫu này lặp lại ở mọi thế hệ, và phần lớn cách nói thời thượng không tồn tại lâu. Điều đáng quan tâm hơn là khả năng dùng được ngôn ngữ chuẩn mực khi cần, và đó là việc của giáo dục.
Vì sao ngôn ngữ học lại có quan điểm này?
Vì phương pháp của ngành là mô tả ngôn ngữ như nó tồn tại, và khi mô tả thì không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy khả năng biểu đạt suy giảm qua các biến đổi. Đây là kết luận từ quan sát chứ không phải một lập trường về giá trị.
Vay mượn từ nước ngoài có làm nghèo ngôn ngữ không?
Vay mượn diễn ra ở mọi ngôn ngữ và ở mọi thời kỳ, và nó bổ sung chứ không thay thế khả năng biểu đạt. Mối quan tâm về việc lạm dụng trong văn bản chính thức là vấn đề về phong cách và về chuẩn mực chứ không phải về sức khỏe của ngôn ngữ.